Afşin: Eshab-ı Kehf'ten Termik Santrale Uzanan Tarih ve Enerji Kenti

Kahramanmaraş'ın doğusunda, ortalama 1.220 metre rakımıyla karasal iklimin hüküm sürdüğü Afşin, hem tarihi hem de enerji kaynaklarıyla dikkat çeken bir ilçe. Roma döneminde Arabissos adıyla anılan kent, 1944'te Efsus adıyla ilçe oldu ve aynı yıl merkezine, kenti fethettiği rivayet edilen Selçuklu komutanı Afşin Bey'in adı verildi. Bugün ilçe, Eshab-ı Kehf Külliyesi gibi kutsal bir mekâna ev sahipliği yaparken, Afşin-Elbistan Termik Santrali ile de Türkiye'nin enerji üssü konumunda.

Eshab-ı Kehf: Kutsal Bir Ziyaretgâh

Afşin'in yaklaşık 7 kilometre kuzeybatısında, Antik Çağ'dan beri kutsal sayılan Eshab-ı Kehf (Yedi Uyurlar) mağarası yer alır. Bizans döneminde olduğu gibi Selçukluların fethinden günümüze kadar hem Hristiyanlar hem de Müslümanlar tarafından önemli bir ziyaret yeri olarak kabul edilen bu mağaranın çevresine, Anadolu Selçuklularının Maraş Emiri Nusretüddin Hasan Bey tarafından 1215-1234 yılları arasında ribat, cami ve handan oluşan bir külliye inşa ettirildi. Dulkadir Beyliği döneminde ise hükümdar Alauddevle Bey medrese, babası Süleyman Bey bir buk'a ekledi; Alauddevle Bey'in hanımı Şems Hatun da Kadınlar Mescidi olarak bilinen bir mescit yaptırdı. Külliyeye son ilave, 1531 yılında Osmanlılar zamanında inşa edilen Paşa Çardağı ile yapıldı. Tarihi boyunca yalnızca bir ziyaretgâh değil, aynı zamanda çevrenin ilim ve kültür merkezi olan külliye, bugün de inanç turizminin önemli duraklarından biri.

Tarih Boyunca Afşin

Afşin'in tarihi, Roma İmparatorluğu dönemine kadar uzanır. Kentin, İmparator III. Gordianus (234-238) devrinde Urfa'dan göçen Arap aşiretleri tarafından iskân edildiği ve bu vesileyle Arabissos adını aldığı düşünülür. Yazılı kaynaklarda adı en erken 4. yüzyılda geçen kent, 540 yıllarında İmparator I. Justinianus tarafından oluşturulan Üçüncü Ermenistan eyaletinin yönetim merkezlerinden biri oldu. 582-602 yıllarında imparator olan Maurikios'un aslen buralı olduğu ve esmeroğlu anlamına gelen adının, kentin etnik yapısına işaret ettiği belirtilir. Arap coğrafyacı el-Baladhurî, eserinde kentin adını ˤArebsûs olarak zikrederken, Türkçede 16. yüzyıldan itibaren Dulkadiroğlu Beyliği döneminde Yarpuz adı kullanılmaya başlandı. Osmanlı kayıtlarında ise Efsus adı yaygındı ve bu isim 1944'e dek resmî olarak kullanıldı. 1071 Malazgirt Savaşı'ndan kısa bir süre sonra Afşin Bey adlı bir Türk komutanının kenti zapt ettiği anlatılır; ancak bu komutanın adının, kentin Yunanca Ephesós adının dönüşümü olan Efsun veya Afşun biçiminden türemiş olması daha güçlü bir ihtimal olarak görülür. Efsus, 1572 tarihinde Osmanlı Devleti egemenliğine girdi.

Enerji ve Ekonomi: Termik Santral ve Bakır Madeni

Afşin, Türkiye'nin en büyük termik santral kompleksi olan Afşin-Elbistan Termik Santrali'ne ev sahipliği yapar. Santral, Afşin'in Çoğulhan kasabasında yer alır ve ilçe sınırları içindedir; ancak işletilen kömürlerin bulunduğu havzalar Elbistan ilçesi sınırlarındadır. İlçede ayrıca dünyanın en zengin bakır madenlerinden biri keşfedilmiştir. MTA kurumu, yaptığı incelemeler sonucunda rezerv büyüklüğü 1 milyar tondan fazla olan bakır madeninin Hüyüklü ve Nadir bölgesinde tespit edildiğini bildirmiştir. Daha önce rezerv bitti sanılarak terk edilen bu maden ocağının, yeni araştırmalarla dünyanın en büyük madenlerinden biri olduğu anlaşılmış; ancak henüz işletilmesi için bir çalışma bulunmamaktadır. Bu madenin, Afşin ve Elbistan havzalarına kömürden daha çok gelir getirebilecek büyüklükte olduğu ifade edilmektedir.

Kültürel Miras ve Sanatçılar

Afşin'in merkez mahallesinde, Danişmendliler döneminde Pir Ali oğlu Mehmed tarafından 1571 yılında inşa ettirilen ve Ulucami olarak da bilinen Pir Ali Camii bulunur. Vakıf defterlerinde Efsus Köyü Mescidi olarak geçen yapı, Cumhuriyet Dönemi'nden itibaren Ulucami adıyla anılmıştır. Günümüze sadece minaresi ve avlu kapısı özgün biçimde ulaşan ilk yapı, 1979'da yıkılarak yerine betonarme bir cami inşa edilmiştir. Caminin giderlerinin bir kısmının Ashab-ı Kehf Vakfı'ndan karşılandığı, 17. yüzyılın sonlarına ait vakıf defterlerinde kayıtlıdır. Afşin ayrıca, Türkiye'nin önemli ozanlarından Aşık Mahzuni Şerif, Aşık Yener, Aşık Mahsudi, Aşık Erfani ve şair Hayati Vasfi Taşyürek'in doğduğu topraklardır.

Afşin, tarih boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış, kutsal bir mekânı bünyesinde barındıran, enerji kaynaklarıyla ülke ekonomisine katkı sağlayan ve yetiştirdiği sanatçılarla kültürel zenginliğini koruyan bir ilçe olarak öne çıkıyor. Hem inanç turizmi hem de doğal kaynakları açısından keşfedilmeyi bekleyen bu kadim kent, Kahramanmaraş'ın önemli değerlerinden biri olmaya devam ediyor.

Kaynak: kahramanmaras.ktb.gov.tr, tr.wikipedia.org
Görsel: Planet Labs inc., Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0